مطالعات اعتقادی سیاسی

مطالعات اعتقادی سیاسی

نقش انقلاب اسلامی در بازتعریف فرهنگ سیاسی تشیع مبتنی بر تحلیل گفتمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری تخصصی جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی ، دانشگاه شاهد ، تهران ، ایران
10.22034/saas.2026.527411.1120
چکیده
مطالعات جامعه‌شناسی سیاسی ایران، وقوع انقلاب اسلامی را امری در ذیل فرهنگ سیاسی دانسته، و تلاش می‌کند امکان‌های فرهنگ سیاسی تشیع را در شکل‌گیری انقلاب اسلامی بررسی نماید. اما به نظر می‌رسد، در کنار مسأله فوق و در یک نسبت دوطرفه می‌توان از تأثیر انقلاب اسلامی بر فرهنگ‌سیاسی تشیع نیز سخن گفت. روش پژوهش حاضر روش تحلیل گفتمان بوده و تلاش دارد مؤلفه‌های تطور یافته فرهنگ‌سیاسی‌تشیع، در بستر انقلاب اسلامی را مورد بررسی قرار دهد. براین اساس گردآوری اطلاعات پژوهش حاضر به صورت کتابخانه‌ای، و مطالعه اسناد و مدارک به روش تحلیل اسنادی، متناسب با روش تحلیل گفتمان بوده است. در این راستا به دال‌های شناور و غیریت-های برآمده از تاریخ در فرهنگ سیاسی تشیع در ادوار مختلف اشاره می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد براساس بررسی گفتمان‌های ادوار مختلف اسلامی، انقلاب اسلامی یک تحول عمیقِ سیاسی را در برهه‌ای از تاریخ تشیع ایجاد کرده که بنا به تغییر ماهوی غیریت، رویکرد شیعی را به حکومت و امر سیاسی تغییر داده است؛ به طوری که پیش از انقلاب اسلامی، شیعه ایرانی امر سیاسی را در بستر پاتریمونیالیسم فهم می‌کرد و سعی داشت کنش سیاسی خود را مبتنی بر این چارچوب تبیین سازد اما انقلاب اسلامی توانست امر سیاسی را در منظر شیعی تغییر دهد و با تثبیت مردم‌سالاری دینی که در ابتدا با عنوان دموکراسی اسلامی معرفی می‌شد کنش سیاسی تشیع را متحول سازد و چینش دال‌های فرهنگ سیاسی را تطور بخشد.
کلیدواژه‌ها

فهرست منابع
-، «دائره­المعارف دموکراسی»، ج2، زیر نظر سیمور مارتین لیپست، ترجمه کامران فانی، نورالله مرادی، وزارت امور خارجه، 1383.
ابراهیم­نژاد، محمدرضا (1393)، بررسی تولّی و تبرّی در اسلام و مهجوریّت آن در امّت اسلامی، سراج منیر، پاییز 1393، شماره 16، از صفحه 131 تا صفحه 150
ابوطالبی، مهدی، (1396)، نقش فرهنگ سیاسی شیعه در نهضت­های معاصر ایران، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
اسلامی، الماس، (1400)، سیر معنایی واژه شهادت در قرآن، مدیریت دانش اسلامی، پاییز و زمستان 1400، از صفحه 98 تا صفحه 136)
آیینه­وند، صادق، (1359)، ادبیات انقلاب در شیعه، تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
بدیع، برتران، (1376)، توسعه سیاسی، ترجمه احمد نقیب­زاده، تهران:قومس.
بشیریه، حسین، (1370)، توسعه و فرهنگ، نامه فرهنگ، پاییز و زمستان 1370، ش 5 و 6، از صفحه 6 تا صفحه 27.
بشیریه، حسین، (1375)، ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی گروه­های حاکم در دوره پهلوی، فصلنامه نقد و نظر، تیر 1375، از صفحه 74 تا صفحه 85.
بشیریه، حسین، (1378)، جامعه مدنی و توسعه در ایران، تهران: مؤسسه نشر علوم نوین.
بصیری، محمدعلی؛ شیخ حسینی، مختار، (1391)، بررسی انقلاب اسلامی ایران بر اساس رابط ساختار کارگزار در تئوری­های روابط بین­الملل، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، سال نهم، تابستان 1391 ،شماره 29، از صفحه 160 تا صفحه 186
پطروشفسکی، ایلیاپاولویچ، (1350)، اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران: انتشارات پیام.
تانسی، استیون، (1383)، مقدمات سیاست، ترجمه هرمز همایون­پور، تهران: نشر نی.
جعفرپور کلوری، (1389)، رشید، فرهنگ سیاسی در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حسین بشیریه، (1383)، دولت عقل، تهران:  موسسه پژوهشی اندیشه معاصر.
رزاقی، سهراب، (1375)، مؤلفه­های فرهنگ سیاسی، فصلنامه نقد و نظر، ش 7و 8، تیر 1375، از صفحه 200 تا صفحه 213.
زرشناس، شهریار، (1392)، درباره دموکراسی، قم: نشر معارف.
سریع القلم، محمود، (1389)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: موسسه نشر فرزان روز.
سلیمیان، خدامراد، (1403)، بازکاوی معناشناختی و تحلیل گستره مفهومی غیبت در آموزه مهدویت، انتظار موعود، زمستان 1403، از صفحه 5 تا صفحه 25)
سیف­اللهی، سیف­الله، (1369)، مبانی جامعه­شناسی، تهران: دانشگاه پیام نور.
حسینی، بی بی زینب،  شم آبادی، مرضیه، رضاداد، علیه، فرضعلی، فاطمه، تبیین روایت «التقیه من دین الله»، با روش نقض اصول همکاری گرایس، مطالعات فهم حدیث، پاییز و زمستان 1403، از صفحه 129 تا صفحه .153
شومپیتر، جوزف، (1375)، کاپیتالیسم، سیوسیالیسم، دموکراسی، مترجم: حسن منصور، تهران:نشر مرکز.
شهبازی، محبوبه، (1380)، تقدیر مردم­سالاری ایرانی، تهران: انتشارات روزنه.
صدوق، محمدبن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی، (1385)، الهدایة فی الأصول و الفروع، ج۲، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
صدوق، محمدبن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی،(1385)، خصال، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
طیبی شبستری، احمد، (1351)، تقیه و امر به معروف و نهی از منکر، تهران: دفتر انتشارات اسلامی.
عالم، عبدالرحمن، (1373)، بنیادهای علم سیاست، تهران: نشر نی.
عالم، عبدالرحمن، (1374)، فهم فرهنگ سیاسی، مجله سیاست خارجی، ش4، از صفحه 1513 تا صفحه 1525، آذر 1374.
عنایت، حمید، (1384)، اندیشه­های سیاسی در اسلام، مترجم بهاءالدین خرمشاهی، تهران: خوارزمی.
فوکو، میشل، (1402)،کتاب ایرانیها چه رویایی در سر دارند؟، ترجمه حسین معصومی همدانی، انتشارات هرمس، 1402
فیرحی، داود، فرهنگ سیاسی در گفتگو با پژوهشگران حوزه و دانشگاه، فصلنامه نقد و نظر، سال دوم، شماره 3 و 4، تابستان و پاییز 1375،  از صفحه 1 تا صفحه 16.
قادری، حاتم، (1378)، اندیشه­های دیگر، تهران: نشر بقعه.
کلینی، محمد بن علی، (بی­تا)، اصول کافی، ج‌۲، قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
کوزر، لوئیس و روزنبرگ، برنارد، (1378)، نظریه­های جامعه­شناختی، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران: نشر نی.
کوهن، کارل، (1374)، دموکراسی، مترجم: مجیدی، فریبرز، تهران: انتشارات خوارزمی.
رفیع، حسین، عباس زاده مرزبانی، مجید، قهرمان، میثم، (1397)، فرهنگ سیاسی؛ یک بررسی مفهومی و نظری، فصلنامه سیاست، سال پنجم، بهار 1397، از صفحه 23 تا صفحه 41
محمد علی جمال زاده، (1371)، خلقیات ما ایرانیان، تهران: انتشارات نوید.
محمد علی کاتوزیان، (1383)، تضاد دولت وملت در ایران، ترجمه علی رضا طیب، تهران: نشرنی.
میراحمدی، منصور، (1386)، امامت و مؤلفه­های دموکراسی، قبسات، شماره 45، س 1386، از صفحه 125 تا صفحه 152.
نظری، خدیجه، (1404)، نقش انتظار فرج در زندگی انسان معاصر با تاکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی، معرفت، تابستان 1404، از صفحه 62 تا صفحه 72.
وبر، ماکس، (1384)، اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی­نژاد، مصطفی عمادزاده، تهران: سمت.
هدایتی­زاده، نجف، (1378)، مشارکت سیاسی در ایران معاصر، به راهنمایی حسین بشیریه، دانشگاه باقرالعلوم، پایان­نامه کارشناسی ارشد، رشته علوم سیاسی.
هنری لطیف­پور، یدالله، (1380)، فرهنگ سیاسی شیعه و انقلاب اسلامی (1342- 1357)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز، (1389)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشرنی.
 
 
 
Almond ، G. A . (1990), the study of Dolitical culture ، in A Disciplin divided :school and sects in political science ، Newbuly park ، sage.
Etwell ، R. (1997) ،European political Cultures ، London: Routledge.
Finkel SE. (2003a). Can democracy be taught?. Journal of Democracy 14(4): 137–151.
Giddens, Anthony, (1984) The Constitution of Society, Outline of Theory of structuration,
Cambridge, polity publisher
Laclau, E and Mouffe, C, Recasting Marxism in James martin (2002): Antonio Gramsci, critical Assesment of leading Political philosophers (2002) Voutledge. P. 139
Raihani Dewi Nasution , Fasrah Indah, Raden Bagus Astaman, Ahmad Winaldi, Elly Warnisyah Harahap, Hierarchy and Typology of Political Culture، Halaman 280-290 Volume 2 Nomor 2 Tahun 2024
Tessler, M, (2015), Islam and Politics in the Middle East: Explaining the Views of Ordinary Citizens, Bloomington: Indiana University Press