مطالعات اعتقادی سیاسی

مطالعات اعتقادی سیاسی

واکاوی مبانی و اصول سازماندهی در اندیشه های قرآنی امام خامنه ای با تاکید بر نیروهای مسلح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری تخصصی قرآن و علوم ، دانشگاه جامعه المصطفی، قم ، ایران
2 استاد تمام گروه تفسیر قرآن ، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه ، قم ، ایران
3 استادیار و عضو هیئت علمی ، قرآن و علوم ، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه ، قم ، ایران
10.22034/saas.2026.583642.1171
چکیده
سازماندهی در ساختار نیروهای مسلح، نقشی راهبردی در کارآمدی، انسجام و اقتدار دفاعی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی مبانی و اصول سازماندهی در اندیشه‌های قرآنی امام خامنه‌ای(ره) و تبیین پیوند آن با آموزه‌های وحیانی در حوزه نیروهای مسلح انجام شده است. مسئله اصلی، فهم این نکته است که الگوی مطلوب سازماندهی از منظر ایشان چه مبانی، اصول و پشتوانه‌های قرآنی دارد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای جهت‌دار انجام شده است. جامعه پژوهش شامل آیات مرتبط با سازماندهی در قرآن کریم و مجموعه بیانات و تدابیر فرماندهی معظم کل قوا (قُدًس سرًه) است. داده‌ها با استفاده از روش استنطاقی (ارائه نظام‌مند مضامین به قرآن و پرسش‌گری از آیات) مورد تحلیل قرار گرفته و مبانی و اصول مستخرج، در قالب جداول مفهومی تدوین شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد هشت مبنای قرآنی شامل غایت‌گرایی توحیدی، اهلیت‌محوری، اتقان، ولایت‌محوری، مسئولیت‌پذیری مبتنی بر اختیار، سلسله‌مراتب مبتنی بر ولایت، تخصیص حکیمانه منابع و تاب‌آوری حکیمانه، پایه‌های این الگو را تشکیل می‌دهند. در سطح اصول نیز هفت اصل راهبردی احصاء شده است: معنویت و بصیرت سازمانی، پایداری امنیت درونی، نوآوری مستمر، اشراف فرماندهی، مشارکت مردمی در ساختار دفاع، سازماندهی متناسب با نبرد نامتقارن و شبکه‌سازی راهبردی دفاعی. بنابراین سازماندهی در منظومه فکری امام خامنه‌ای(ره) نه یک ابزار صرفاً اداری، بلکه یک راهبرد الهی-عقلانی برای تحقق حکمرانی دینی، امنیت پایدار و تمدن‌سازی نوین اسلامی است. الگوی ارائه‌شده، ظرفیت بالایی برای بازطراحی ساختارهای موجود در نیروهای مسلح بر پایه ارزش‌های اسلامی و در عین حال، پاسخگو به اقتضائات پیچیده و نامتقارن دفاعی معاصر دارد.
کلیدواژه‌ها

منابع:
قرآن کریم
نهج البلاغه؛ (۱۳۹۶) ترجمه بهرامپور، ابوالفضل، نشر آوای قرآن، چاپ اول
کتاب‌ها:
1.      ابن عاشور. (۱۴۲۰ق). التحریر و التنویر من التفسیر (إبن عاشور). مؤسسة التاریخ العربی.
2.      ابی السعود، محمد بن محمد. (۱۴۲۲). تفسیر ابی السعود. دار إحیاء التراث العربی.
3.      احمدی،‌ مسعود، ( ۱۳۹۲)، مدیریت اسلامی (اصول، مبانی، مفاهیم و الگوها)
4.       اکرمی نیا، محمد، (۱۴۰۱)، راهبردهای فرهنگی ارتش. انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی ارتش.
5.       برتول، گاستون. (۱۳۶۴). تتبعی در ستیزه شناسی. نشر چاپخش.
6.      بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی.
7.       جعفری، یعقوب. (۱۳۹۸). تفسیر کوثر. هجرت
8.       حسینی همدانی، محمد. (۱۳۸۰). انوار درخشان در تفسیر قرآن. لطفی.
9.      خامنه‌ای، سیدعلی (۱۴۰۲)، تفسیر سوره صف، انتشارات انقلاب اسلامی
10. رضائیان، علی. (۱۳۹۵)، مبانی سازمان و مدیریت. انتشارات سمت.
11.  زحیلی، وهبه. (۱۴۱۸ق). التفسیر المنیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج. دارالفکرالمعاصر.
12.  سند راهبردی تحول اشراف فرماندهی معظم کل قوا، ۱۳۹۵
13. صدر، سید محمدباقر. (۱۴۰۱ق). المدرسة الاسلامیة. مکتبة اعتماد الکاظمی.
14.  صدر، سید محمدباقر. (۱۳۹۲). المدرسة القرآنیه. مکتبة اعتماد الکاظمی.
15.  طباطبائی، سید محمد حسین. (۱۳۸۳). تفسیر المیزان. دفتر انتشارات اسلامی.
16.  طهرانی. (۱۳۳۷). مقتنیات الدرر و ملتقَطات الثمر. دارالکتب الاسلامیه.
17.  طیب، سید عبدالحسین. (۱۳۷۸). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. انتشارات اسلام.
18. فضل الله، محمد حسین. (۱۴۳۹ق). تفسیر من وحی القرآن. دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع. بیروت.
19.  فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۳۷۳). تفسیر صافی (چاپ دوم). مکتبه الصدر.
20. قرائتی، محسن. (۱۳۸۸). تفسیر نور. مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
21.  قرشی، علی اکبر. (۱۳۷۷). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت.
22. قمی مشهدی. (۱۳۶۷). کنزالدقائق و بحرالغرائب. وزارت ارشاد.
23. محمدی،‌ محمدرضا(۱۴۰۱)، «طراحی الگوی سازماندهی نهادهای انقلابی در حکمرانی اسلامی(‌تحلیل کیفی اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی؛ مطالعه موردی نیروهای مسلح»
24. مقیمی، سید محمد. (۱۳۹۸)، اصول و مبانی مدیریت از دیدگاه اسلام. راه‌دان.
25.  مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. دارالکتب الاسلامیة..
26.  مکارم شیرازی، ناصر،(۱۴۲۱ ق) الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع).
27. میدانی، عبدالرحمن حسن.حنبکه (۱۴۲۰ق). تفسیر معارج التفکر و دقائق التدبر. دارالقلم.
28.  میرکمالی، سید محمد. (۱۳۹۲). فلسفه مدیریت. یسطرون.
29. نبوی، محمدحسن. (۱۳۷۳)، مدیریت اسلامی. بوستان کتاب.
30.  واثق، قادر علی. (۱۳۹۳)، بررسی اصول حاکم بر سازماندهی از منظر قرآن. موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مقاله‌ها:         
1.      جهانیان، رمضان و علیزاده،‌مهری، (۱۳۹۸)، اصول و مبانی سازماندهی در حکومت و مدیریت اسلامی، فصلنامه رویکردهای پژوهشی نو در علوم مدیریت، پاییز، سال دوم، شماره ۱۵
2.      محمدی،‌ حمید رضا و همکاران، ( ۱۴۰۱)، طراحی الگوی سازماندهی نهادهای انقلابی در در حکمرانی اسلامی، نشریه علمی مدیریت، پاییز،  سال سی ام.
3.       صالحی خواجه وند،‌ حسن و همکاران(۱۴۰۳)، تحلیل نقش سازماندهی در جنگ احد با تکیه بر آموزه‌های قرآنی، دوفصلنامه علمی تخصصی مطالعات قرآن و علوم، سال هشتم، ‌شماره ۱۶، پاییز و زمستان.
4.      لطیفی، میثم و همکاران، (۱۳۹۴)، بررسی دلالت های مدیریتی سیره امیرالمومنین علی علیه السلام در عرصه سازماندهی: مطالعه موردی شرطه الخمیس، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، نشریه مطالعات راهبردی بسیج، شماره 66.
 
منابع الکترونیکی:
1.      پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سید علی خامنه‌ای(ره). بازیابی شده از  Khamenei.ir