مطالعات اعتقادی سیاسی

مطالعات اعتقادی سیاسی

بازپژوهی مستند جبران خسارت معنوی در قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته سطح ۳ حوزه علمیه قم
2 استادیار و عضوهیئت علمی گروه الهیات و معارف دانشگاه افسری امام علی (ع)
3 دانش آموخته دکتری تخصصی قرآن و علوم ، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه ، استاد گروه معارف دانشگاه افسری امام علی (ع)
10.22034/saas.2026.549572.1143
چکیده
صیانت از کرامت انسانی و پاسداشت حیثیت افراد، از ارکان بنیادین شریعت اسلامی و سیاست کیفری جمهوری اسلامی ایران است. «خسارت معنوی» گرچه ماهیتی غیرمالی و ارزیابی‌ناپذیر از منظر کمی دارد، اما آثار روانی، اجتماعی و اعتباری آن می‌تواند در مواردی از خسارت‌های مادی فراتر رود. در چارچوب قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۹۰، خلأهایی در زمینه شناسایی، اثبات و جبران این نوع خسارت مشاهده می‌شود؛ به‌ویژه در جرائم مرتبط با حیثیت، آبرو و موقعیت اجتماعی. این پژوهش با هدف تبیین مستندات فقهی و بیان مواد قانونی جبران خسارت معنوی در قانون مجازات نیروهای مسلح، در پاسخ به مسئله‌ی فقدان مبنای روشن فقهی در این زمینه، با رویکرد تحلیلی–توصیفی و بازخوانی نقادانه منابع فقهی، اعتبار قواعد عام مانند «لاضرر»، «ضمان ید» و «من أتلف» را در اثبات مسئولیت خسارت معنوی بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قواعد مذکور به‌تنهایی توان استدلالی کافی ندارند. در عین حال، تبیین شده که نهاد تعزیر محدود به کیفرهای بدنی نیست، بلکه از ظرفیت مشروع برای جبران خسارت‌های معنوی نیز برخوردار است و می‌تواند در سیاست کیفری نیروهای مسلح نقش مؤثر ایفا کند.
کلیدواژه‌ها

منابع
قرآن کریم.
1.  افشار، حسن، (1395ش)، مسئولیت مدنی جبران خسارت معنوی در حقوق ایران، 2، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
2.  آل‌کبیسی، علی (۲۰۲۳). The Scope of Moral Damages in Islamic Criminal Justice System. Journal of Islamic Law Studies, 45(2), 87112.
3.  انصاری، مرتضی، (1415ق)، کتاب المکاسب، 1، قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم الأنصاری، الأمانة العامة.
4.  انصاری، مرتضی ،(1415ق)، رسائل فقهیة، 1، قم: تراث الشیخ الأعظم.
5.  پیمان، بابک، و زارع، مهدی و خسروی نیا، بابک، (1401ش)، «بررسی خسارت معنوی در رویه قضایی دادگستری»، جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره 24.
6.  بویری، حمید (۱۴۰۱). مسئولیت مدنی و کیفری ناشی از جرائم نیروهای مسلح. تهران: انتشارات میزان.
7.  بهره‌مند، مهدی، (1392ش)، «عدم مشروعیت ضرر معنوی از دیدگاه قرآن و احادیث»، مطالعات قرآنی، شماره 16.
8.  حائری، محمد. (۱۴۰۲). تحلیل فقهی ضمان خسارت معنوی. فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، 24(3), 125148.
9.  حدادی، فاضل، (1395ش)، «جبران خسارت معنوی از منظر فقه و حقوق»، رسائل، دوره سوم، شماره 5 و 6.
10. حسینی، سیدمیرعبدالفتاح، (1417ق)، العناوین الفقهیه، 2، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
11. حسینی خواه، سید جواد، (1390ش)، قاعده ضمان ید، 2، قم: مرکزفقهى ائمه اطهار.
12. حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، ابراهیم بهادرى، 1، قم: مؤسسه امام صادق (علیه السلام‌).
13. دهخدا، علی اکبر، (1359ش)، لغت نامه دهخدا، 1، تهران: دانشگاه تهران.
14. رستمی نجف آبادی، حامد و ناصر، مهدی، (1397ش)، «تحلیل حقوقی ماهیّت خسارت معنوی و طرق جبران آن در پرتو آرای فقهی»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره 3.
15. صدر ،سید محمد، (1421ق)، ماوراء الفقه، 1، بیروت: دار الأضواء.
16. فاضل لنکرانى، محمّد، (1421ق)، تفصیل الشریعة فى شرح تحریر الوسیلة، 1، قم: مرکز فقه الائمه الاطهار علیهم السلام.
17. قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح، ۱۳۸۲.
18. قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹2.
19. قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب ۱۳۸۲ با اصلاحات:https://sayeh-lawfirm.ir/service/armed-forces-crimes-punishment-law/(آخرین اصلاحات: ۱۳۹۹/۰۸/۰۸ و ۱۴۰۳/۰۳/۳۰).
20. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲:ماده ۲۳، منتشر شده در منابع رسمی از جمله مرکز پژوهش مجلس.
21. قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹:ماده ۱، ۲، ۱۰، منتشر شده در مرکز پژوهش مجلس.
22. قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲:ماده ۱۴، منتشر شده در مرکز پژوهش مجلس.
23. مکارم شیرازی، ناصر، (1425ق)، تعزیر و گستره آن، 1، قم: مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع).
24. محمودی، سعیده و مرادخانی، احمد، (1394ش)، «جبران خسارت معنوی در فقه و حقوق ایران»، مطالعات فقهی و فلسفی، شماره 22.
25. النجفی الجواهری، الشیخ محمد حسن، (1362ق)، جواهر الکلام، قوچانی، عباس(محقق)، 7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.