مطالعات اعتقادی سیاسی

مطالعات اعتقادی سیاسی

جایگاه عقلانیت در اندیشه سیاسی شیخ هادی نجم آبادی با تاکید بر تحلیل کتاب تحریرالعقلا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدحسین میر 1
علی اکبر امینی 2
عبدالحسین اله کرم 3
1 دانشجوی دکترای علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران
2 استادیار ، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران
3 استادیار ، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران.
10.22034/saas.2025.509149.1100
چکیده
شیخ هادی نجم‌آبادی از متفکران برجستۀ ایرانی در عصر مشروطه است که با تلفیق عقل، دین و سنت، تصویری بدیع از عقلانیت دینی ارائه می‌دهد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل گفتمان تاریخی-تفسیری کوئنتین اسکینر، به بازخوانی مفهومی اندیشه‌های عقلانی نجم‌آبادی در کتاب «تحریرالعقلاء» می‌پردازد. داده‌های پژوهش از طریق بررسی متن کامل کتاب و با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع نظری گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها در چهار لایه مفهومی انجام شده است: مفاهیم تاریخی، مفاهیم نیت‌مند، مفاهیم تقابلی، و مفاهیم برساخته در متن، که در نهایت به ساخت الگوی مفهومی عقلانیت انجامید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه نجم‌آبادی، حقیقت عقلانیت چیزی جز توحید نیست و عقلانیت، ریشه در سنت، زمانه، نیت مؤلف و نیازهای اصلاح‌طلبانۀ جامعه دارد. عقلانیت در این الگو، چهار ویژگی دارد: تاریخی، تفسیری، سیاسی و انتقادی. بر این اساس، «گفتمان عقلانیت دینی انتقادی» شکل می‌گیرد که در آن، نقد مشروع حکومت ممکن می‌شود، دین به منبعی برای عدالت و آزادی بدل می‌گردد و عقلانیت به عنوان ابزار اصلاح دینی و سیاسی تلقی می‌شود. این پژوهش تلاشی است برای پیوند میان میراث عقلانی مسلمانان با افق‌های گفتمان‌ساز در سیاست معاصر.
کلیدواژه‌ها
عقلانیت
گفتمان تاریخی تفسیری
شیخ هادی نجم آبادی
تحریرالعقلاء
مطالعات اعتقادی سیاسی
دوره 3، شماره 5
شهریور 1404