جایگاه عقلانیت در اندیشه سیاسی شیخ هادی نجم آبادی با تاکید بر تحلیل کتاب تحریرالعقلا

میر, سیدحسین; امینی, علی اکبر; اله کرم, عبدالحسین; میر, فاطمه سادات

doi:10.22034/saas.2025.509149.1100

جایگاه عقلانیت در اندیشه سیاسی شیخ هادی نجم آبادی با تاکید بر تحلیل کتاب تحریرالعقلا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سیدحسین میر ¹

علی اکبر امینی ²

عبدالحسین اله کرم ³

فاطمه سادات میر ⁴

¹ دانشجوی دکترای علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران

² استادیار ، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران

³ استادیار ، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران.

⁴ مربی، گروه رفتارسازمانی و مدیریت منابع انسانی، دانشکده مدیریت، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران: ایران.

10.22034/saas.2025.509149.1100

چکیده

شیخ هادی نجم‌آبادی از متفکران برجستۀ ایرانی در عصر مشروطه است که با تلفیق عقل، دین و سنت، تصویری بدیع از عقلانیت دینی ارائه می‌دهد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل گفتمان تاریخی-تفسیری کوئنتین اسکینر، به بازخوانی مفهومی اندیشه‌های عقلانی نجم‌آبادی در کتاب «تحریرالعقلاء» می‌پردازد. داده‌های پژوهش از طریق بررسی متن کامل کتاب و با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع نظری گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها در چهار لایه مفهومی انجام شده است: مفاهیم تاریخی، مفاهیم نیت‌مند، مفاهیم تقابلی، و مفاهیم برساخته در متن، که در نهایت به ساخت الگوی مفهومی عقلانیت انجامید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه نجم‌آبادی، حقیقت عقلانیت چیزی جز توحید نیست و عقلانیت، ریشه در سنت، زمانه، نیت مؤلف و نیازهای اصلاح‌طلبانۀ جامعه دارد. عقلانیت در این الگو، چهار ویژگی دارد: تاریخی، تفسیری، سیاسی و انتقادی. بر این اساس، «گفتمان عقلانیت دینی انتقادی» شکل می‌گیرد که در آن، نقد مشروع حکومت ممکن می‌شود، دین به منبعی برای عدالت و آزادی بدل می‌گردد و عقلانیت به عنوان ابزار اصلاح دینی و سیاسی تلقی می‌شود. این پژوهش تلاشی است برای پیوند میان میراث عقلانی مسلمانان با افق‌های گفتمان‌ساز در سیاست معاصر.

کلیدواژه‌ها

عقلانیت

گفتمان تاریخی تفسیری

شیخ هادی نجم آبادی

تحریرالعقلاء