مطالعات اعتقادی سیاسی

مطالعات اعتقادی سیاسی

تحلیل محتوایی روایت عمربن حنظله در اثبات ولایت فقیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته سطح ۴ حوزه علمیه قم ، دانشجوی مقطع دکتری فقه روابط بین الملل، دانشگاه باقر العلوم، قم ، ایران
2 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم ، استادیار گروه علوم سیاسی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره ، قم ، ایران
10.22034/saas.2026.547511.1139
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد محتوایی و دلالتی «صحیحۀ عمر بن حنظله» در موضوع نصب عام فقیه و قلمرو اختیارات وی سامان یافته است. مسئله اصلی تحقیق، واکاوی این چالش است که آیا مدلول روایت مذکور، منحصراً بر مقام قضاوت و تحکیم دلالت دارد یا ظرفیت اثبات ولایت سیاسی و زعامت اجرایی را نیز داراست؟
بر این اساس، سوال اصلی پژوهش چنین صورت‌بندی شده است: «مؤلفه‌های معناشناختی و قرائن سیاقی در روایت عمر بن حنظله، چگونه بر تفویض توأمان منصب قضاوت و حاکمیت (اجرا) به فقیه دلالت می‌کنند؟» فرضیه تحقیق بر این پایه استوار است که با وجودِ خصوصیتِ سؤال در اختلافات، عمومِ جوابِ امام (ع) و به‌ویژه تعبیرِ محوری «جعلته علیکم حاکماً»، بر نصبِ مقامِ ولاییِ فراگیر دلالت دارد که شامل تمام شئون حکومتی است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل محتوای متون فقهی و قرائن تاریخی، به بررسی محورهای دلالی روایت پرداخته است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اولاً، عطفِ «سلطان» بر «قضاة» در متن روایت، نشان‌دهنده اراده مجموعۀ قدرت (اجرا و قضا) است؛ ثانیاً، واژه «حاکم» در لغت و عرفِ زمانِ صدور، اعم از «قاضی» بوده و با حرف جرّ «علی» ظهور در استیلا و ولایت سیاسی دارد. همچنین، نتایج تحقیق گویای آن است که چالش‌هایی نظیر «تحدیدِ زمان به عصر حضور» یا «شرط رضایت طرفین»، با تحلیلِ استنادیِ امام (ع) به آیات قرآن و سازوکار ترجیح (افقهیت و اعدلیت)، مرتفع گشته و استمرارِ نصبِ عام فقیه برای اعصار آینده به عنوان جایگزین مشروع نظام طاغوت اثبات می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

منابع

قرآن کریم
ابن اثیر، مبارک بن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث والأثر (ج۲). قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
اردبیلی، احمد بن محمد (مقدس اردبیلی). (1983). مجمع الفائده والبرهان فی شرح ارشاد الاذهان (تحقیق مجتبی عراقی و دیگران، جلد 12). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
 بحرانی، سید هاشم (۱۴۱۶ق). البرهان فی تفسیر القرآن (ج۱، تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة). تهران: بنیاد بعثت.
 حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۴ق). وسائل الشیعه (ج۱). قم: مؤسسه آل البیت.
 خراسانی، محمدکاظم (آخوند) (۱۴۰۹ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت.
خمینی، روح‌الله. (1435). ولایت فقیه. بیروت: ناشر نامشخص.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن (ج۱، تحقیق صفوان عدنان داودی). دمشقبیروت: دار العلم.
 صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله (بی‌تا). ولایت فقیه و حکومت صالحان. تهران: نشر مشخص نشده.
 صدر، سید محمد باقر (۱۴۲۰ق). ماوراء الفقه (ج۹، تحقیق جعفر هادی دجیلی). بیروت: دار الأضواء.
صدر، سید محمد باقر (شهید). (1420). ماوراء الفقه (جلد 9). بیروت: دار الاضواء.
 طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۲ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج۳). تهران: ناصر خسرو.
طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی). (1970). تهذیب الاحکام (جلد 6). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
 فریده الاسلام، علی (بی‌تا). مجمع الفرائد. قم: نشر مشخص نشده.
فیروز آبادی، سید مرتضی حسینی. (1402). عنایه الاصول فی شرح کفایه الاصول (جلد 6). بیروت: المکتبه الاسلامیه.
 قرشی، سید علی‌اکبر (۱۳۷۱). قاموس قرآن (ج۲). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی ،تهران: دار الکتب الإسلامیه.
گلپایگانی، سید محمد رضا (۱۴۱۶ق). افاضة العوائد (ج۱). قم: دار القرآن الکریم.
 لنگرودی، سید مرتضی حسینی (بی‌تا). الرسائل الثلاث. قم: نشر مشخص نشده.
 مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (جلدهای ۲۴ و ۹۲). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 مرتضوی لنگرودی، سید محمد حسن (بی‌تا). الدر النضید فی الاجتهاد والتقلید (ج۲). قم: نشر مشخص نشده.
 نشوان الحمیری، نشوان بن سعید (۱۴۲۰ق). شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم. بیروت: دار الفکر المعاصر.
 هاشمی شاهرودی، سید محمود (بی‌تا). مقالات فقهیه. قم: نشر مشخص نشده.